تبلیغات


Notice: Use of undefined constant select - assumed 'select' in /home/damoon/domains/damoonclub.ir/public_html/components/com_content/content.php on line 11

مار گزیدگی

 

مار گزیدگی

ارسالی از : حسین صالحی

قسمت اول:

" انگیزه ای برای مار گزیدگی"

در یکی از روزهای اواسط تیر ماه 93 پیشنهادی برای رفتن به طالقان و اجرای برنامه ای پنج روزه طرح شد تا با عبور از مناطق کم تردد و بکر در منطقه تخت سلیمان (علم کوه) به تنکابن صورت پذیرد. اما مجالی حاصل نشد... ولی دوستان رفتند...در این برنامه یکی از اتفاقات نادر و خطرناک شکل می گیرد که در طی سالیان دراز شاید هیچ وقت اتفاق نیفتد...پس از گذشت زمان اجرای این برنامه، تماسی بایکی از شرکت کنندگان داشتم و او توضیحاتی شفاهی درباره اتفاقی که در این برنامه افتاده بود صحبت کرد ...یعنی: مارگزیدگی  ...

لذا چون این امر نادر، برایم قابل توجه بود، انگیزه ای شد تا به دنبال پرس و  جوی بیشتر و جمع آوری مطلب در این زمینه برآمدم که به شرح زیر عنوان می شود .ابتدا اتفاق یاد شده را با کاستی ها و در حد چند سوال و جواب از راوی نقل میکنم و سپس... !! ..

پس از هم آهنگی ها از ( روستای پراچان) طالقان حرکت خود را آغاز کردیم... عداز قله خرسان جنوبی و حوالی دوآب (تخت سلیمان...) و دره (روستای درجان) ...که روز سوم برنامه بود – از مسیری درحال تراورس بودیم ،ساعت حدود 9/30 صبح بود، گاهی دست سمت شیب بالا را به سنگ و زمین و علف تکیه می دادیم و خم می شدیم، در پایین دست، دره و رودخانه بود، در حال عبور از این مسیر بودیم... نفر آخر (یکی از همراهان) ... دستش را به طرف زمین و علفزار (بوته) می گذارد ...و آنی صدای آخ اش به گوش می رسد ... ودست به دهان می برد (بین انگشت اشاره وشصت را)... ماری گزیده است ... بلافاصله  علائمی چون لرز، تغییر حالت چشم ها (مثل فردی که دچار سرع می شود)، عرق سرد، بی حالی، ورم و ... به او دست می دهد... در جای مناسبی قرار نداشتیم. در برخورد اول با او و دیدن علائم، بالاتر از جای نیش را بستیم و جای نیش را با دهان  مکیدیم وتف می کردیم و با فشار دادن خون را از دست خارج می کردیم ...بعد به او استراحتی در حدود 20 دقیقه دادیم . سعی در دادن آب و مایعات کردیم و با پاشیدن آب و خنک کردن، به علت غش و رفتن به حالت اغما صدایش می کردیم و به صورتش می زدیم با تشویق و روحیه کمی جابجا شدیم که حدود 15 دقیقه طول کشید به جای صاف تری رسیدیم و در آنجا در تمام 24-21 ساعت با سعی و تلاش همش آب و نمک و شربت و غذا به او می خوراندیم یک بار استفراغ کرد (...تماسی هم با پزشک و طرز برخورد با او داشتیم ...)...کمی توانست بنشیند ولی نتوانست روی پایش بایستد ...این شب ... شب را به صبح... رساندیم. مسیر صعب العبور و تلاشی برای کمک زمینی و... چند قرص مسکن که محدود بود مثل ژلوفن و ضد درد به او دادیم ... دوباره باید حرکت می کردیم با استفاده از طناب، فرود و صعود در دره و صخره با چهار دست و پا و حمایت و محدودیت و سختی زیاد حدود 12 ساعتی حرکت کردیم ... و باز دو ساعتی فرود را پشت سر گذاشتیم ... به گوسفند سرا رسیدیم و قاطر... از آنجا به روستای درجان ... و سپس به روستای شهرستان ... و به تنکابن (شهسوار) رفتیم ... یک شب در بیمارستان تنکابن بستری شد... سپس ... به تهران آورده شد... و بستری...در نهایت... و اکنون تحت نظر، قلب وکلیه و همینطور بینائیش در گیر شده. .. دستش که قبلا تا آرنج ورم داشت اکنون کمتر شده و تا مچ دست ورم دارد...دو سوراخ در جای نیش دیده می شود... نوع مار مشخص نشد...

 

قسمت دوم:

ارزش وجودی دوزیستان و خزندگان و اهمیت اقتصادی و بهداشتی آن در زندگی انسان

دوزیستان و خزندگان هم مثل سایر موجودات زنده در زنجیره حیاتی ما نقش مهمی در حفظ تعادل محیط زیست دارند. ولی از آنجا که توجه ما همیشه به وجوه روشن قضایاست. و بی آنکه کوششی در شناخت یا بررسی ارتباط بین عوامل زیستی محیط اطراف خود کنیم، تنها فایده یا زیان آنها را مورد توجه قرار می دهیم. در نتیجه اغلب از تاثیر متقابل موجودات زنده محیط اعم از گیاهان یا جانوران بر یکدیگر بی خبریم و این عدم آگاهی موجب می شود که ناخود آگاه با دخالتهای نابجا در برهم زدن تعادل محیط زیست به زیان خود عمل کنیم...سم انواع مارهای سمی، در صنعت داروسازی کاربرد دارد بنابراین، وحشت بیجا و تنفر غیر منطقی نباید موجب شود تا هر کجا که مار و یا سوسماری را دیدیم کمر به نابودی آن ببندیم... بارها و بارها شاهد این موضوع هستیم که مردم ایران بر این باورند که سوسمارها (مارمولکها)سمی هستند و اگر دم آنها داخل غذا بیفتد مرگبار خواهد بود. در اینجا باید اشاره کرد که هیچ یک از سوسمارهایی که در ایران زندگی می کنند سمی نمی باشند و این یک اعتقاد اشتباه و خرافی است که در بین مردم ما، حتی میان اقشار تحصیل کرده، شایع شده است در حالی که هیچ مرجع علمی ای آن را تایید نمی کند.

 

انسان و مار

از دوران حیات انسان اولیه تا عصر کنونی مار همواره چون همزادی در پندار آدمی بوده و بیشتر از سایر جانوران مورد افسانه سرایی قرار گرفته است. مار همیشه برای انسان مظهر قدرت و ضعف، علاقه و نفرت، سلامت و بیماری، ثروت و فقر، خرد و نابخردی بوده است... در متون ادبی ملل مختلف از این جانور به صورت باورهای مذهبی یا افسانه های غیر مذهبی بکرات یاد شده است. به طور کلی مار در رابطه با انسان در چهار نقش مذهبی، هنری، پزشکی، و ادبی ظاهر شده است... اگر از نقش ادبی به آن بپردازیم: در ادبیات کهن و افسانه های عامیانه، کشورهای مختلف داستانهای زیادی درباره ی نقش مار در زندگی مردم یافت می شود که نمونه هایی چند از آنها را به اختصار می توان آورد و در این مورد، به ارج نهادن به این جانور در ادبیات خودمان اکتفا می کنیم و افسانه ضحاک مار دوش را یاد می آوریم... در امثال و حکم نویسندگان و اشعار شاعران ایرانی از نام مار در بیان منظور و مقصود به صورت کنایه بسیار استفاده شده است که چند نمونه از آنها:

گزیده مار را افسوس پدید است          گزیده جهل را که شناسد افسوس (ناصر خسرو)... و یا

<< مار و افعی شدن >> یعنی سختی کشیدن و گرم و سرد روزگار چشیدن و در نتیجه مجرب شدن. که مراد از آن، نشان دادن بدجنس و خبیث طینت باشد (فرهنگ معین). ... و یا

<< مثل مار به خود پیچیدن >> کنایه از درد یا عصبانیت چون <<...دیدم مشدی مثل مار به خود می پیچید نفس نفس میزد...>> (صادق هدایت، زنده به گور). ...

 

قسمت سوم:

مار :

در سالهای اخیر با جمع آوری، تشخیص و طبقه بندی مارها از نواحی مختلف ایران این نتیجه حاصل شده است که "در ايران بيش از 21 گونه مار سمي و نيمه سمي و 35 گونه مار غير سمي و بيش از 5گونه مار دريايي وجود دارد.


تقسیم بندی مارهای سمی از نظر وضع ظاهری:

1-در هر طرف سر حفره ای بین چشم و بینی خود دارند. اما مارهای غیر سمی فاقد این حفره هستند.

2- مردمک چشم آنها بیضوی شکل است ،در صورتی که مردمک چشم مارهای غیر سمی گرد است.

3- سر مارهای سمی مثلثی شکل است و بدنشان از پولکهای ریز پوشیده شده است.

4- طول مارهای سمی تا اندازه ای کوتاه است.

5- مارهای سمی دارای دندان نیش پیشین هستند، دندان نیش این مارها  لوله ای شکل و توخالی بوده و در قسمت جلو دهان در فک فوقانی جای دارد.

از انواع مارهای سمی ایران می توان به: کفچه مار – مارکبری- مار جعفری- مار شاخدار- و انواع افعی را نام برد.سرمهای ضد مارگزیدگی با نامهای مختلف در ایران وجود دارد – سرمهای موجود ساخت موسسه رازی واقع در حصارک کرج می باشد. -

پلی والان (نام تجاری) است که در آمپولهای 10 سی سی  بنام آنتی ونین همراه با دستورالعمل و تاریخ مصرف عرضه می گردد این سرم بر ضد سم پنج نوع افعی و یک مار کبرای ایران است.

تشخیص مار گزیدگی: اصولا دستها وپاها بیشتر در معرض گزش مار قرار دارند. چنانچه تصادفا سرخرگی یا سیاهرگی مورد حمله مار قرار گیرد سم مستقیما و به مقدار کافی وارد خون شود. غالبا مرگ همراه با یک تشنج سریع و در طی چند دقیقه فرا می رسد – گاهی دندان مار آلوده به میکروب و ویروس و یا انگل می باشد که در این صورت گزش مار باعث ایجاد جراحت سخت و احیانا سبب انتقال بعضی بیماریها می شود، در گزش یک مار سمی ممکن است زهر وارد بدن نشود و یا بر عکس در اثر گزش یک مار غیر سمی هیجان و عوارض عصبی وروانی ایجاد گردد و بدنبال آن سستی و ناتوانی و سرگیجه و یا نبض، تند شود و حتی یک حالت شوک ابتدایی عارض شود ...

 

قسمت چهارم:

انواع مارها بر اساس نوع سم

مارها را براساس نوع سم غالب که توسط غدد سمی شان تولید می شود به سه دسته تقسیم می کنند که شامل مارهای با سم عصب گرا، مارهای با سم خون گرا و مارهای با سم ماهیچه گرا می باشد. در نوع عصب گرا، سم پس از ورود به بدن شروع به تخریب اجسام سلولی سلولهای عصبی کرده و با از کار انداختن اعصاب ریه باعث مرگ می شود. این نوع را در مارهای کبری و مارهای مرجانی می توان دید. در حالی که در نوع خون گرا، سم شروع به همولیز کردن گلبولهای قرمز خون کرده و به قلب حمله می کند.این نوع را در افعی ها و مارهای زنگی می توان دید. نوع سوم از سم مارها، همانطور که از نامش پیداست (ماهیچه گرا) باعث تخریب پروتئین های عضلات شده و ماهیچه ها را از کار می اندازد. این شکل را در مارهای دریایی می بینیم.

 

انواع مارها بر اساس نوع دندان

مارها را بر اساس نوع دندان به دو دسته کلی تقسیم می کنند، یکی مارهای غیر سمی و دیگری مارهای سمی. در مارهای غیر سمی، دندانی جهت تزریق سم وجود نداشته و همه دندانها یک اندازه و تقریبا یک شکلند ولی در مارهای سمی یک جفت دندان سمی ایجاد شده است که تو خالی بوده و از طریق مجرایی به غده سمی راه یافته است،

مارهای سمی را به دو دسته کلی تقسیم می کنند

1- مارهای نیمه سمی (سمی تصادفی): در مارهای نیمه سمی، دندان تزریق کننده سم کوچک بوده و در بخش خلفی فک بالا قرار دارد به همین دلیل است که غالب مارگزیدگی های انجام شده توسط این مارها منجر به مرگ نمی شود...

2- مارهای سمی خطرناک: در مارهای سمی خطرناک دندانهای تزریق کننده سم در بخش قدامی فک بال جای گرفته اند، که این امر باعث می شود تا گزش حاصل از این مارها مرگ آور باشد . مارهای سمی خطرناک خود به دو دسته تقسیم میشوند. الف: مارهای سمی با دندان تزریق کننده سم ثابت، این نوع دندان که قابلیت تحرک ندارد را می توان در مارهای کبرا و مرجانی مشاهده کرد. ب:  مارهای سمی با دندان تزریق کننده سم متحرک، دندان سمی متحرک که در مارهای افعی و افعی های پیت دار دیده می شود بر روی استخوان ماگزیلاری متصل شده است که این استخوان به صورت لولا روی فک بالا حرکت کرده و هنگامی که حیوان دهانش را می بندد به داخل خم می شود.

 

رده بندی خزندگان

در رابطه با طبقه بندی خزندگان نظریه های متفاوتی وجود دارد ... در این قسمت تنها به یکی از این رده ها که بیشتر در کتابهای ایران به آن اشاره شده است، می پردازیم. به طور کلی خزندگان ایران در پنج راسته جای گرفته اند که عبارتند از : مارها... راسته مارها در ایران 72 گونه داردکه از این میان 41 گونه غیر سمی –  8  گونه نیمه سمی و23  گونه سمی هستند. بطور کلی این 72 گونه مار در 8 خانواده جای گرفته اند که شامل مارهای خاکی –  مارهای کرمی شکل- بوآها- کلوبریده- کبراها- افعی ها – افعی های حفره دار و مارهای دریایی هستند. ...

 

قسمت پنجم:

تشخیص افتراقی گزش مارهای سمی از غیر سمی از روی آثار دندانی

چنانچه دیدیم شکل وموقعیت دندانها در مارهای سمی از غیر سمی با یکدیگر تفاوت دارند. بنابراین با دقت در آثار دندانی در محل گزش می توان سمی یا غیر سمی بودن مار را تشخیص داد. در محل گزش مارهای غیر سمی اثر چهار ردیف دندان یکسان که به صورت دو قوس آرواره است دیده می شود. در مارهای سمی چون دندانهای سمی از سایر دندانها بلندترند،معمولا در قوس بیرونی تنها اثریک یا چند دندان به صورت حفره ای در طرفین اثر دندانی قوس میانی مشاهده می گردد. ازمحل این حفره های کوچک دندانی که جای دندان تزریق کننده ی سم است، خونابه خارج می شود. با دیدن این آثار می توان تا حدودی نوع گزش مار سمی از غیر سمی را تشخیص داد. با این اوصاف گاهی نشانه ها گنگ وگمراه کننده اند بنابراین در موارد مشکوک بهتر است شخص مار گزیده را به مدت 10 دقیقه زیر نظر گرفت تا چنانچه تظاهرات بالینی نشانگر مسمومیت از گزش باشد، مصدوم مورد درمان قرار گیرد.

نشانه های مسمومیت گزش مارهای سمی

متاسفانه درباره گزش مارهای ایران و عوارضی که انواع سمی آنها در مصدوم ایجاد می کنند گزارشهای جامعی وجود ندارند. در موارد و شواهد پراکنده ای هم که گزارش شده اند تنها به نشانه های ظاهری اکتفا گردیده و گزارش پزشکی کامل در دست نیست. درباره تعداد مارگزیدگی های کشور مان هم آماری در اختیار نداریم تا اهمیت موضوع را با تهیه گزارش جامع پزشکی مورد توجه مقامات مسئول قرار دهیم. در این نوشته به اجبار به ذکر کلیاتی درباره نشانه های مسمومیت ناشی از گزش انواع خطرناک چهار تیره از مارهای سمی که در ایران هم وجود دارند با استفاده از منابع خارجی و چند مشاهده داخلی اکتفا می کنیم. اصولا نوع مار، محل گزش، فصل گزش و مقدار سم تزریق شده از جمله عواملی هستند که در ظهور، یا شدت و ضعف نشانه های مسمومیت دخالت دارند. نشانه های گزش مارهای سمی خشکی با مارهای دریایی نیز تفاوت دارند. در این بین مارهای سمی خشکی نشانه های مسمومیت گزش مار کبرا با افعی متفاوت است. حتی غالبا ترکیبات سم یک نوع مار که از دو منطقه جغرافیایی با شرایط اقلیمی و بوم شناسی متفاوت صید شده باشند تفاوتهایی را با یکدیگر نشان می دهند. که در نشانه های کلینیکی مسمومیت اثر می گذارند. چنانچه گزش در محلی دارای رگهای خونی فراوان باشد و امکان ورود مستقیم سم در داخل رگ را فراهم سازد مسلما شدت و سرعت عوارض، زیادتر است. همچنین، در مورد سمومی که روی سلسله اعصاب اثر می گذارند، هر قدر گزش به مراکز عصبی نزدیکتر باشد عوارض ناشی از مسمومیت عصبی مشخص ترند. مقدار سم تزریق شده که بستگی به نوع مار و محتوای غده سمی دارد از جمله عوامل موثر در ظهور شدت و ضعف نشانه هاست. اگر گزش از روی کفش یا شلوار ضخیم انجام شده باشد مقداری از سم تزریقی در خارج از بدن تخلیه می شود و سم کمتری وارد زخم می گردد که در نتیجه، عوارض مسموم کمتر است. وضع فیزیولوژیک خود مار و درجه مقاومت مصدوم هم عواقب و عوارض ناشی از مار گزیدگی دخالت دارد. با ذکر این مقدمه اینک به شرح نشانه های کلی و اختصاصی چهار تیره از مارهای سمی در ایران می پردازیم.


قسمت ششم:

1- نشانه های مسمومیت گزش کبراها

اولین نشانه ای که در گزش کلیه مارها باید مورد توجه قرار گیرد جستجوی اثر دندانهای سمی است. دندانهای سمی در مارهای تیره الاپیده بر خلاف افعی ها کوچک است و ضخامت چندانی هم ندارد. بنابر این ممکن است اثر دندان آنها چندان مشخص نباشد و اگر هم مشخص باشد علاوه بر اثر دو دندان تزریق کننده سم اثر چند دندان غیر سمی نیز دیده شود. در این صورت نباید آن را با گزش مار غیر سمی اشتباه کرد . چیزی که در تشخیص تفریقی گاز گرفتن مارهای غیر سمی اهمیت دارد اثر قوس دندانی است و نه تعداد اثر دندانها. گاهی در گزش مار کبرا ممکن است خراشی توسط دندان سمی ایجاد گردد و سم در محل خراش جذب شود. بنابراین تنها با دیدن محل گزش نمی توان گفت که گزش مربوط به مار سمی و بخصوص از انواع تیره الاپیده بوده است. معمولا محل گزش این مارها به صورت دو سوراخ کوچک و خون آلود بلافاصله ای در حدود 8 میلی متر مشخص می شود. اگر چه در محل گزش برخی از مارهای این تیره درد هم وجود دارد ولی، برخلاف افعی گزیدگی، درد علامت مطمئن و همیشگی نیست و احتمال اینکه در اکثر موارد دردی دیده نشود زیاد است. بعلاوه بر اثر گزش مار غیر سمی نیز ممکن است درد همراه با اندکی تورم حاصل شود. ضمنا تورم حاصل از بستن محل گزیدگی به عنوان کمکهای اولیه نیز در ایجاد درد دخالت دارد بنابراین، اگرچه در مورد گزش برخی از کبراها تورم وجود دارد ولی نبودن آن دلیل بر عدم گزش توسط مارهای این تیره نیست. در صورت وجود تورم در گزش مارهای تیره الاپیده ،گسترش آن مانند گسترش تورم ناشی از گزش افعی ها سریع نیست و اگر عضو مصدوم در فاصله کوتاهی پس از گزش مورد معاینه قرار گیرد تورمی در آن دیده نمی شود ولی ممکن است یک تا دو ساعت بعد متورم گردد. استفراغ ساده یا استفراغ همراه با خون در گزش برخی از انواع مارهای این تیره گزارش شده است. افتادگی پلکها خواب آلودگی و احساس اضطراب و ضعف عمومی از علائم مشخص گزش مارهای این تیره است. مار گزیده احساس می کند که پاهایش قادر به تحمل وزن بدنش نیست، عرقی سرد بر پیشانی او می نشیند و لرزش همراه با تعریق عمومی ایجاد می شود. این تعریق زیاد باعث احساس تشنگی می شود و به طوری که شخص مارگزیده از خشکی و سوزش گلو رنج می برد و کم کم بر اثر فلج شدن ماهیچه های تنفسی احساس خفگی می کند و تنفس او شکمی می شود. آرواره هایش به هم می چسبند و مانع خروج زبان متورم او می گردد و اختلال در تکلم حاصل می شود. فلج به تدریج عمومیت می یابد و نبض ضعیف و عمقی می شود. بیمار قادر به کنترل ادرار و مدفوع خود نیست و دیدش دوتایی می شود. دمای بدن پائین می آید و بتدریج به حالت اغما فرو می رود و سرانجام بر اثر اهمال در درمان بموقع و یا ناقص بودن آن تنفس قطع شده و قلب از ضربان باز می ایستد. در کبرا گزیدگی فلج عمومی گاهی ماه ها پس از نجات مصدوم ادامه می یابد. گزش برخی از کبراها موجب خونریزی عمومی می شود و در برخی دیگر باعث نکروز شدید محل گزش می گردد. وسعت این نکروز که با درد موضعی همراه است در مواردی از گزش مار کبرا تا 600 سانتیمتر مربع هم گزارش شده است. اگر سم کبراهای تف کننده به چشم پاشیده شود موجب درد شدید، هجوم خون و ریزش اشک و کوری موقت به وجود می آید.(فرزان پی ، 1369)

 

2- نشانه های مسمومیت گزش افعی ها

نشانه های گزش افعی ها برحسب نوع آنها اختصاصا تفاوتهایی را نشان می دهد. با این حال در گزش آنها نشانه های مشترکی نیز وجود دارد که می توانند راهنمای کلی برای تشخیص گزش این نوع مارها باشند. معمولا پس از گزش افعی ها فورا در محل تزریق سم احساس می گردد. اثر محل گزش به صورت یک و گاهی دو سوراخ قابل رویت با فاصله ای در حدود 6 الی 12 میلیمتر (که بستگی به نوع افعی ها دارد) مشاهده می شود و از محل تزریق سم خونابه جریان می یابد. 5 الی 15 دقیقه پس از گزش، ناحیه مسدوم را تورمی دردناک فرا می گیرد. این تورم در تمام جهات انتشار سم به سرعت گسترش می یابد و دردی شدید و غیر قابل تحمل در عضو مربوطه ایجاد می شود که یکی از نشانه های ویژه افعی گزیدگی است. در گزش (گرزه مار)، گسترش تورم برحسب مقدار سم تزریق شده ممکن است تا 72 ساعت هم ادامه داشته باشد. تغییر رنگ که نتیجه تجمع خون در بافت های زیر پوست عضو گزیده شده دیده می شود، حالت عمومی افعی گزیده به سرعت رو به وخامت می گذارد یعنی، از عرق خیس می شود، جریان نبض سریع سطحی شده و فشار سرخرگی پایین می آید. پس از مدتی ناراحتی های دستگاه گوارش از قبیل تهوع و انقباضات دردناک شکم و بدنبال آن اسهال و استفراغ بروز می کند. اختلالات خونی از قبیل خونریزی با انعقاد آن، برحسب نوع افعی دیده می شود. معمول ترین نشانه خون ریزی ، خونریزی ریوی است . چند روز پس از گزش اطراف محل گزش را تاولی مشابه تاول سوختگی فرا می گیرد و در بافت محل گزش نکروز ایجاد می شود. شدت نکروز گاهی به حدی است که در صورت زنده ماندن، فرد آسیب دیده ناگزیر به قطع عضو میشود. در گزش مار جعفری، خونریزیهای مخاطی و زیر پوستی شدید است. در یک مورد گزش این مار، فرد گزیده شده که جوانی روستایی بود تشنج داشت و قدرت شناسایی و تکلم خود را از دست داده بود و خواب آلود به نظر می رسید و خونریزی های زیر پوستی به خصوص از اطراف محل تزریق سم در او قابل توجه بود. شوک حاصل از گزش ... نیز گزارش شده است که علت آن باید خونریزی مغزی باشد (فرزان پی، (1369) )...

... تذکر : بدین ترتیب، با توجه به طولانی شدن توضیح مفصل، دیگرنشانه های مسمومیت، یعنی: با افعی ها-  افعی های حفره دار –  مارهای نیمه سمی –  و غیر سمی. - بنا را براین می گذاریم تا در صورت استقبال، این موارد نیز (از منبع مطالب) برداشت و توضیح داده شود .

 

قسمت هفتم :

درمان اصولی مارگزیدگی(فرزان پی،1369)

مارگزیدگی را باید یک فوریت پزشکی تلقی کرد. نجات جان مار گزیده و یا جلوگیری ازضایعات بعدی بستگی به اتخاذ تصمیم در روش صحیح درمان در ساعات اولیه پس از گزش دارد. باید دانست که تمام موارد گزش به وسیله مار سمی به ظهور مسمومیتهای شدید و یا احتمالا مرگ منتهی نمی شود. تجربه نشان داده است که چه بسا ماری سمی فردی را بگزد و به علل مختلف از جمله نقص دستگاه تزریق کننده سم، سمی تزریق نکند و یا سم تزریق شده به مقداری نباشد که عواقب وخیمی به بار آورد. در این مورد راسل(1983) در کتاب خود ارجاعات زیادی را درباره مسمومیت حاصل از سم مار به عنوان شاهد آورده است. کلوبر(1956) هم به موارد زیادی در مورد گزش مار زنگی اشاره کرده و متذکر شده است که این گزش فقط موجب خراش سطحی شده و عواقب وخیمی را به دنبال نداشته است.

بنابراین، قبل از تصمیم گیری درمورد چگونگی درمان مارگزیده باید آگاهی یافت که:

مار گزنده سمی بوده است یا غیر سمی؟

اگر سمی بوده آیا گزش آن عوارض مسمومیت شدید را به دنبال خواهد داشت یانه؟سمی یا غیر سمی بودن مار را با دیدن مار و یا اثرات محل گزش که به آن اشاره شد می توان فهمید.


علائم مسمومیت های حاصل از گزش مار سمی ودرمان آن را راسل (1983) در سه درجه به شرح زیر توصیف کرده است.

مسمومیتهای درجه اول-

اگر تورم محدود به ناحیه گزش باشد و تا یک ساعت پس از گزش توسعه نیابد ونتایج آزمایش خون هم طبیعی باشد مسمومیت رامی توان درجه اول تلقی کرد در این درجه از مسمومیت نیازی به تزریق سرم ضد مار ندارد. تنها می توان محل زخم را تمیز کرد و اگر گاز استریل در دسترس باشد روی آن را با این گاز پوشاند بدون آنکه آنرا باند پیچی کنند .بهتر آن است که بیمار به مدت 24 ساعت تحت نظر پزشک باشد تا در صورت بروز عوارض عمومی یا تشدید نشانه های موضعی فورا تحت درمان لازم قرار گیرد.

مسمومیتهای درجه دوم-

اگر در فاصله زمانی 30 دقیقه تا یک ساعت بر وسعت تورم محل گزش افزوده شد و نشانه های دگرگونی عمومی در مصدوم ظاهر گردید و آزمایش خون تغیراتی را نشان داد مسمومیت را می توان درجه دوم تلقی کرد. در این درجه از مسمومیت تغییر رنگ موضعی ضعیف است، مصدوم بهوش است و تنفس و ضربان قلب او عادی است. برای اطمینان، بهتر است ورم عضو را هر 15 دقیقه یک بار اندازه گرفت و سرعت گسترش تورم را یادداشت کرد. این درجه از مسمومیت نیاز به تزریق سرم ضد مار دارد ولی قبل از اقدام به تزریق باید آزمایش حساسیت به سرم انجام شود. مقدار تزریق سرم معمولا بستگی به وضع مصدوم و قدرت خنثی کنندگی سرم دارد . اگر این تقسیم بندی مورد قبول باشد، مقدار سرم درمانی موردنیاز در این درجه از مسمومیت که در اثر گزش افعی های ایران ایجاد شده است یک الی دو آمپول سرم چند ارزشی (پلی والان) است. در گزش مار کبرای ایران (...) بهتر است از سرم یک ارزشی (مونووالان) اختصاصی ضد سم مار کبرا استفاده شود و چنانچه این سرم در دسترس نباشد الزاما باید از سرم چند ارزشی یاد شده به مقدار بیشتری استفاده کرد. بهتر است مقدار سرم تجویز شده یک جا و در یک تزریق مورد استفاده قرار گیرد. تزریق مقداری از سرم ضد در زیر پوست اطراف محل گزش به شرط آنکه در انگشتان نباشد، در خنثی کردن سم به جا مانده موثر است.


مسمومیتهای درجه سوم-

در این درجه از مسمومیت، شدت عوارض و نشانه های بالینی دگرگونیهای فیزیولوژیک مصدوم در نتیجه گزش مار خیلی بیشتر است. ورم عضو گزیده شده گسترش زیادی دارد و درد عضو نیز بعلت وجود همین تورم بیشتر است. ممکن است بیمار به حال اغما رود . آزمایش خون هم شدت مسمومیت را نشان می دهد. کم شدن حجم خون، از دست دادن پروتئین پلاسما، تخریب گویچه ها و جدار رگهای خونی از علائم این مسمومیت است. آماس ریوی نکروز بافتهای محل گزش، اختلال در کار قلب و ششها، ضایعات کلیوی و عصبی دیده می شود. مقدار سرم مورد تجویز از نوع چند ارزشی بین سه تا پنج آمپول است که در چهار ساعت اولیه مراجعه مصدوم باید تزریق شود و در صورت ضرورت می نوان 2-1 آمپول دیگر تجویز کرد. اگر مصدوم در حالت اغما یا شوک باشد، علاوه بر تجویز سرم باید هم زمان در رفع شوک اقدام شود. معمولا شوک ناشی از مار گزیدگی بر اثر از دادن پلاسما در بافتهای اطراف محل گزش و تخریب گویچه های خون است. درد اولیه در نتیجه گزش مار چندان نیست و افزایش شدت درد بیشتر مربوط به آماس و ورم عضو است که برای تخفیف آن می توان از مسکن استفاده کرد. تنها در مواردی که سم باعث خونریزی شود باید از مصرف آسپرین اجتناب کرد. اگر مصدوم بهوش باشد و اختلالات تنفسی همچنین تهوع، استفراغ و خونریزی نداشته باشد می توان از غذاهای مایع برای تغذیه او استفاده کرد. راسل(1983) تزریق یک لیتر محلول گلوکز 5 درصد را که حاوی اپی نفرین باشد توصیه کرده است. تزریق آنتی بیوتیک وسیع الاثر نیز باید مورد توجه قرار گیرد زیرا در مواردی از مار گزیدگی که آنتی بیوتیک تجویز نشده تورم استخوان ناشی از میکرو ارگانیسمها گزارش شده است. تجویز واکسن یا سرم ضد کزاز نیز ضروری است. لازم به یادآوری است که نشانه های کلینیکی مارگزیدگی که در درجه بندی مسمومیتها به آنها اشاره شد، امری کلی است و در نوع مارهای سمی متفاوت می باشد.

ضمنا درمان تمام موارد یاد شده که نقل تجربه ای از راسل (1983) بود باید در کشور ما با نظر و صلاحدید پزشک مورد ارزیابی و احتمالا تجویز قرار گیرد. دقیقا نمی توان گفت که تا چه مدت پس از گزش می توان از سرم درمانی در مار گزیدگی استفاده کرد چون این امر به عوامل مختلفی از جمله نوع مار بستگی دارد. در برخی از موارد تا 24 ساعت از گزش تجویز سرم ضد موثر بوده است. ...


قسمت هشتم و آخر :

کمکهای اولیه در مارگزیدگی-

کمکهای اولیه در مارگزیدگی به مجموعه اقداماتی گفته می شود که تا رساندن مصدوم به مراکز درمانی به منظور جلوگیری از نفوذ زیاد سم انجام می گیرند. این اقدامات باید طبق اصول پزشکی و  تا حد امکان توسط افراد مطلع انجام شوند تا موجب وخامت حال مار گزیده و ظهور عوارض و عواقب مصیبت بار بعدی نگردد. باید در نظر داشت که کمکهای اولیه در مارگزیدگی را نمی توان و نباید به صورت یک فرمول کلی و قابل اجرا در تمام موارد مار گزیدگی و در تمام کشورها پیشنهاد کرد. زیرا روشی که باید اعمال شود یا حتی مواردی از کمکهای اولیه که ناگزیر به انجام آن هستیم برحسب نوع مار گزنده شرایط و امکانات محیط، زمان لازم برای مصدوم به مراکز درمانی، همچنین محل گزش و شدت مسمومیت متفاوت است. متاسفانه اغلب تولید کنندگان سرم ضد مارگزیدگی در جهان سوم بدون مطالعه و توجه به تمام جوانب، دستورالعملهای مربوط به کمکهای اولیه مارگزیدگی کشورهای پیشرفته را برای فراورده های خود در نظر می گیرند و یا این روشها را توصیه می کنند. بنا به درخواست صلیب سرخ ایالات متحده آمریکا جلسه ای از کارشناسان انجمن پژوهش های ملی آمریکا که در این زمینه صاحب نظر بودند تشکیل شد این کارشناسان نتایج کار خود را در مورد کمکهای اولیه مار گزیدگی به صورت دستورالعملی جامع در سال 1978 منتشرکردند. مواردی از این دستورالعمل را که با نیازهای جامعه ما مطابقت دارد همراه با آنچه که با توجه به انواع مارهای سمی ایران و شرایط کلی جامعه معقول دانسته است بطور انتخابی در زیر ذکر می کند. با این امید که در آینده ای نه چندان دور ما هم برای تهیه دستورالعملی مناسب جلسه ای از کارشناسان صاحب نظر تشکیل دهیم. شاید در شرایط کشور ما اهمیت اقداماتی که نباید بعنوان کمکهای اولیه انجام گردند بیش از مواردی است که باید توصیه شود به همین دلیل به ذکر این موارد بطور جداگانه می پردازیم.(فرزان پی،1369)

 

اقداماتی که درکمکهای اولیه می توان انجام داد عبارتند از:  (فرزان پی،1369)

1-از فرد مار گزیده بخواهیم که به آرامی دراز بکشد و با دلداری دادن از وحشت و نگرانی وی بکاهیم و به وی اطمینان دهیم که خطری زندگی او را تهدید نمی کند.

2-در صدد باشیم هر چه زودتر او را به مراکز درمانی برسانیم .

3- اگر رساندن مصدوم به مراکز درمانی بیش از 20-15 طول می کشد و گزش حاکی از سمی بودن مار است (با توجه به علائم مار سمی که قبلا درباره آن گفتگو شده است). یا مار را صددرصد سمی دانستیم بلافاصله پس از گزش با نواری پارچه ای (نه نخ و تسمه و نظایر آنها) به عرض تقریبی دو سانتی متر بالای محل گزش را با فاصله 10-5  سانتیمتری ببندیم (باند نباید روی مفاصل یا مجاور آن بسته شود). با توجه به اینکه افعی و مار کبرا معمولا در عمق بیشتری سم خود را تزریق می کنند، میزان محکم بستن باند باید به اندازه ای باشد که جریان سیاهرگی را ببندد و هر چه سریعتر با تیغه چاقو یا آلتی تیز و برنده ودر صورت امکان ضد عفونی شده محل گزش را در امتداد محور طولی عضو به عمقی در حدود 5 میلیمتر و طول تقریبی یک و نیم سانتیمتر بشکافیم و سریعا به خارج کردن خون آلوده به سم از محل گزش اقدام کنیم. بستن عضو به روش یاد شده نباید بیش از 3 دقیقه طول بکشد بلکه متناوبا به مدت یک دقیقه باید آن را باز کرد و دوباره بست و در هر بار بستن خون آلوده را خارج کرد. خارج کردن خون را می توان به وسیله مکیدن با دهان سالم خود فرد یا فرد دیگری انجام داد وخون مکیده شده را به بیرون تف کرد. محل خروج سم نزدیک محل اثر نوک دندان است و چون این دندان خمیدگی دارد (بویژه در افعی ها) در نتیجه محل تخلیه سم کمی پایینتر از محل اثر تزریق است، بنابراین برای خروج سم بهتر است شکاف به سمت طرفین اثر دندان سمی ادامه یابد.

4-اگر مصدوم ناگزیر است برای رسیدن به مراکز درمانی پیاده راه برود باید حرکت او به آرامی انجام گیرد و در فاصله های معین به استراحت بپردازد تا ضربان قلب وی طبیعی باشد.

5-در صورت امکان مار گزنده را بکشند و برای تشخیص همراه داشته باشند.


اقداماتی که باید در کمکهای اولیه رعایت شوند عبارتند از: (فرزان پی، 1369)

1- خودداری از به کار بردن هرگونه درمان سنتی.

2- خودداری از گذاردن یخ بر روی عضو مصدوم.

3- اگر گزیدگی در اندامهایی غیر از دست و پاست، از بستن آن با باند یا شکافتن محل گزش خودداری شود.

4- جز به طریقی که گفته شد، از ایجاد شکافهای اضافی دیگر یا شکاف به صورت ضربدر خودداری شود .

5- از تجویز داروهای موضعی یا عمومی و به طور کلی از انجام هر نوع درمان بدون نظر و دستور پزشک خودداری کنید.


منابع:

1-کتاب کمکهای اولیه و فوریتهای پزشکی- نشر بال گستر- مولف مربیان گروه آموزشی کمکهای اولیه و...بهار75.

2- جزوه درسی دوزیستان وخزندگان ایران- موسسه طبیعت ...تهیه وتنظیم از کامران کمالی .

3- عکس ها از پیکچر دیکشنری

با تشکر از مولفین واساتیدی که در تهیه مطالب فوق تحقیق وتلاش کرده اند.

گردآوری وتنظیم  : حسین صالحی تیر 93.

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

آمار بازدید سایت

امروز177
دیروز1075
هفته جاری2313
ماه جاری12641
کل بازدید1947498

تعداد افراد آنلاین
17
نفر

آدرس گروه